NGUYỄN VĂN LẬP TRƯỜNG THPT HIẾU PHỤNG VŨNG LIÊM VĨNH LONG
Chia sẽ kiến thức
Đăng Nhập

Quên mật khẩu

Tìm kiếm
 
 

Display results as :
 


Rechercher Advanced Search

Latest topics
» LỚP 10
Thu Nov 01, 2018 8:06 pm by nguyenvanlap

» THI KTLMON
Wed Oct 24, 2018 7:41 pm by nguyenvanlap

» ĐỊA 10
Tue Oct 09, 2018 7:29 pm by nguyenvanlap

» ĐỊA 12
Mon Oct 08, 2018 9:54 pm by nguyenvanlap

» ĐỊA 12
Mon Oct 08, 2018 9:51 pm by nguyenvanlap

» ĐỊA 12
Mon Oct 08, 2018 9:49 pm by nguyenvanlap

» ĐỊA 12
Mon Oct 08, 2018 9:47 pm by nguyenvanlap

» ĐỊA 12
Mon Oct 08, 2018 9:46 pm by nguyenvanlap

» ĐỊA 12
Mon Oct 08, 2018 9:44 pm by nguyenvanlap

November 2018
MonTueWedThuFriSatSun
   1234
567891011
12131415161718
19202122232425
2627282930  

Calendar Calendar


CHƯƠNG 1. LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA KHOA HỌC ĐỊA LÝ

Go down

CHƯƠNG 1. LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA KHOA HỌC ĐỊA LÝ

Bài gửi  nguyenvanlap on Sun Sep 02, 2012 9:02 pm


I. Lịch sử phát triển của khoa học Địa lý đến cuối thế kỷ XIX:

Cho đến cuối thế kỷ XIX, khoa học địa lý đã trở thành 1 khoa học thực sự với những học thuyết, những khái niệm, những phương pháp riêng. Từ địa lý thống nhất cổ điển đã tách ra thành nhiều khoa học bộ phận, gộp thành hai ngành chính là Địa lý tự nhiên và Địa lý kinh tế - xã hội với xu thế phân tích là chính. Có thể phân chia lịch sử phát triển lâu dài này thành một số thời kỳ như thời kỳ Cổ đại, Trung cổ, Phục Hưng, tiền Tư bản chủ nghĩa, Tư bản chủ nghĩa. Do lịch sử phát triển diễn ra không đồng đều giữa phương Đông và phương Tây và giữa các nước với nhau, mà các tư liệu địa lý chủ yếu được trích dẫn từ một số nước châu Âu, một mặt vì tư liệu thành văn của họ được lưu trữ tốt, mặt khác khoa học địa lý hiện nay trên toàn thế giới cũng chịu nhiều ảnh hưởng của địa lý phương Tây, vì nền khoa học kĩ thuật của họ đạt trình độ cao hơn.

1. Thời kỳ Cổ đại:
Chính thức đi từ thế kỉ V TCN (với những công trình của Herodote công bố vào năm 456 TCN) cho đến thế kỉ IV sau CN, khi Đế chế La Mã bị sụp đổ vào năm 395 SCN. Nôi văn minh của phương Tây là các khu vực quanh Địa Trung Hải, khu vực có những con đường hàng hải thuận lợi. Như thế các tư liệu địa lý phương Tây ban đầu là những tư liệu về các bến bờ ven biển. Các tư liệu thu thập trên đất liền đầu tiên lại do người Trung Quốc ở phương Đông tích lũy vì họ có 1 lãnh thổ quá rộng lớn. Cách đây 3000 năm họ đã có những thông tin địa lý về đất nước mình, đến đầu CN họ đã biết rất rõ về đất nước, các con đường giao thông thủy bộ, về các thành phố của mình và đã có những bản đồ được các nhà cầm quyền rất coi trọng. Nhà vua bắt buộc các quan chức địa phương phải soạn thảo một địa chí đầy đủ về địa phương mình, có kèm theo bản đồ. Các nhà trí thức Trung Quốc cổ đại thường thông thiên văn, tường địa lý nhưng do chế độ phong kiến Trung Quốc trì trệ đóng cửa kéo dài nên khoa học địa lý cổ truyền của Trung Quốc vẫn dậm chân tại chỗ, ở trình độ mô tả, liệt kê.
Sau người Ai Cập, Babilon rồi đến người Hy Lạp và La Mã thì các thông tin địa lý đã được sắp đặt, chọn lọc, nâng cao và nền khoa học địa lý cổ đại chính thức hình thành. Herodote (485 – 425 TCN) lần đầu tiên đã cho ra đời những tập thông tin có tổ chức về nhiều mặt, khi ông mô tả các vùng đất và biển mà ông đã đi qua ở biển Đen, Địa Trung Hải, Ai Cập, Tiểu Á và Lưỡng Hà.
Trong thế kỷ V TCN cũng đã có những khái niệm về một Trái Đất hình tròn (Pythagore) và tính địa đới (Parmenide), trong đó đề cao đới ôn hòa và cho rằng xích đạo thì quá nóng còn vùng cực thì quá lạnh.
Vào thế kỉ III TCN Eratoxten đã chú ý đến việc đo đạc Trái Đất, xác định phương hướng và vị trí địa lý, đồng thời mô tả chuyển động của Trái Đất, ông cũng xác định chiều dài kinh tuyến là 39.500 km và đã đặt tên cũng như định nghĩa cho khoa học địa lý.
Đầu CN, Strabon (58 TCN – 25 SCN) chuyển sang nghiên cứu Địa lý nhân văn, chú ý đến các dân tộc và chiều lịch sử.
Vào thế kỉ II SCN, khoa học địa lý có bước thụt lùi với các công trình của Ptolemee (90 – 168 SCN) khi ông đưa ra thuyết địa tâm. Nhưng về khía cạnh bản đồ và trắc địa thì đóng góp của ông là to lớn.
Đáng chú ý là trong thời kì Cổ đại, những hướng nghiên cứu địa lý chính đã hình thành và tồn tại cho đến ngày nay, đó là hướng nghiên cứu toàn Trái Đất và hướng nghiên cứu các khu vực khác nhau, hướng phân tích định lượng, đo đạc chính xác, mô tả tổng hợp định tính, hướng địa lý thống nhất tự nhiên – con người và hướng phân biệt địa lý tự nhiên và kinh tế - xã hội, nhân văn.
Đồng thời với tài liệu viết thì các bản đồ cũng được xây dựng bằng nhiều chất liệu như đất nung, giấy, lụa. Bản đồ cổ nhất còn được lưu trữ là một bản đồ bằng đất nung rất nhỏ, có tuổi khoảng 2500 năm TCN, tìm thấy khi khai quật thành phố cổ Ga Sua, cách Babilon 200 dặm về phía Bắc. Trình độ xây dựng bản đồ đạt đỉnh cao tại cổ Hy Lạp, họ đã biết Trái Đất hình cầu với hai cực, hai chí tuyến và đường xích đạo, phát triển hệ thống kinh – vĩ độ, biết dùng phép chiếu và biết tính toán kích thước Trái Đất. Hai nhà bản đồ kiêm địa lý sớm nhất là Anaximandre và Hecatee (thế kỉ VI TCN). Nhà địa lý kiêm bản đồ học nổi tiếng của Hy Lạp là Prolemee với công trình quan trọng nhất là cuốn “Địa lý học” gồm 8 tập. Tập 1 trình bày các nguyên tắc, trong đó có cách xây dựng quả địa cầu và cách chiếu khi vẽ bản đồ. Từ tập II đến VII chứa đựng một danh mục khoảng 8000 địa danh kèm theo tọa độ kinh vĩ để xác định vị trí. Tập VIII là quan trọng nhất, trình bày về địa lý toán học, về thiên văn học, cách họa đồ và phép chiếu trong đó có hai phép chiếu là biến thể của phép chiếu hình nón. Công trình này có kèm theo 1 bản đồ toàn thế giới và 26 bản đồ chi tiết về các khu vực, đó là Atlat thế giới đầu tiên trong lịch sử phát triển địa lý.

2. Thời kỳ Trung cổ:
Bắt đầu từ năm đế chế La Mã sụp đổ (395 SCN) cho đến khi vua Thổ Nhĩ Kỳ Mohamed II chiếm lĩnh được Constantinople vào năm 1453. Là thời kỳ suy thoái của khoa học địa lý nói riêng và nền khoa học nhân loại nói chung do những ràng buộc khắc nghiệt của nhà thời Thiên chúa giáo. Hình cầu của Trái Đất đã bị phủ nhận mà coi là có dạng phẳng hay dạng đĩa.
Tuy nhiên, ở châu Á và nhất là Trung Cận Đông, người A rập nói riêng và thế giới Hồi giáo nói chung vẫn giữ được các thành tựu của khoa học Hy Lạp và còn phát huy thêm do các hoạt động mở rộng đất đai, buôn bán và du hành của họ. Thế kỉ XI họ đã đo đạc lại kích thước của Trái Đất, xác định độ dài của kinh tuyến là 40.680 km và bắt đầu nói đến Mặt Trời là trung tâm của vũ trụ, sớm hơn Copernic. Ngoài người A rập thì người Noocmang ở phía Bắc cũng có những cuộc hành trình trên biển vĩ đại ở Đại Tây Dương. Vào thời kì này cũng đã xuất hiện những quan điểm địa lý tích cực, người ta đã bác bỏ ý kiến không có người cư trú ở xích đạo và vùng cực, đã biết liên hệ tính đới của khí hậu với sinh vật và sinh hoạt của con người. Một sự kiện nổi bật vào cuối thời Trung cổ là chuyến du hành của Marco Polo người Vonido đã đi suốt châu Á tới Trung Quốc và khi về đã dùng đường biển từ Xumatra để vòng quan Nam Á và Tiểu Á, chấm dứt cuộc hành trình hàng chục năm vào năm 1299.
Các bản đồ thời này không thể hiện thực tại mà vẽ theo trí tưởng tượng và theo giáo lí Thiên chúa giáo. Trong khi đó, trong thế giới A rập thì bản đồ vẫn được vẽ theo các quan điểm và phương pháp Cổ đại như cuốn “Địa lý học” của Ptolemee. Ngoài ra họ còn đo đạc chính xác hơn với phép chiếu chữ nhật tốt hơn.
Như vậy, trong thời kỳ này, nhờ sự phát triển của hàng hải, thủ công nghiệp và buôn bán mà thông tin địa lý đã được tích lũy nhiều hơn, bản đồ cũng hoàn thiện hơn, nhất là các hải đồ.

3. Thời kì Phục Hưng:
Đó là thời kì khôi phục, chấn hưng và phát triển các nền khoa học, văn học và nghệ thuật cổ Hy Lạp diễn ra ở châu Âu trong 2 thế kỉ XV – XVI, được châm ngòi từ sự tiếp xúc với thế giới A rập cùng với việc mang về các sách và tài liệu cổ đại được người A rập cất giữ và sử dụng.
Thời kì này được đánh dấu bởi các “đại phát kiến” đi bằng đường biển trên các thuyền buồm lớn gọi là Caravella, có tới 4 cột buồm với hệ thống buồm kiểu Ý. Đại phát kiến thứ nhất là việc tìm ra châu Mỹ của Christophe Colomb qua 4 đợt vượt Đại Tây Dương (từ 1492 đến 1504).
Đại phát kiến thứ hai là chuyến đi vòng quanh châu Phi qua mũi Hảo Vọng để tới Ấn Độ, do Vasco de Gama thực hiện vào năm 1498. Đại phát kiến thứ ba là chuyến đi vòng quanh thế giới trong 3 năm 1519 – 1522 của Magellan. Ngoài ra còn nhiều chuyến du hành khác cũng đã tìm thêm những vùng đất mới.
Những đợt phát kiến này không những đã chứng minh được những thành tựu của địa lý Cổ đại như Trái Đất hình cầu, tính địa đới của khí hậu do góc tới khác nhau của tia nắng Mặt Trời đến các nơi trên Trái Đất, quan hệ giữa khí hậu và sinh vật,… mà còn mở rộng thêm tầm hiểu biết không gian rất nhiều, khiến cho có thể dùng phương pháp so sánh để sơ bộ hình thành các quy luật địa lý, sẽ được chứng minh vào các thế kỷ sau, đồng thời cũng sửa chữa được những nhận định sai lầm cũ. VD, đã phát hiện được các đới gió (tín phong, gió Tây), thu thập nhiều mẫu cây cối, chim thú, hiểu thêm về dân tộc địa phương,…
Địa lý học rất có uy tín trong thời kì này, vì giúp cho nhiều vương quốc bành trướng thuộc địa, chủ yếu là Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, của cải thế giới dồn về châu Âu đã giúp cho việc tích lũy tư bản, đẩy mạnh công nghiệp.
Các thành tựu địa lý nói trên được thể hiện rõ và xúc tích qua các bản đồ và quả địa cầu được xây dựng. Tuy nhiên, Bắc Mĩ vẫn chưa có tên trên bản đồ, mãi đến khi nhà bản đồ học người Hà Lan Mercator dùng tên America để chỉ cả Bắc và Nam Mĩ thì America mới được mọi người công nhận là châu Mĩ. Công lao to lớn nhất của Mercator là giải phóng ngành bản đồ học khỏi ảnh hưởng của Ptolemee. Các quả địa cầu cũng rất phổ biến trong thời kì này. Quả địa cầu đầu tiên được hoàn thành năm 1492 nên chưa thể hiện được châu Mĩ. Thành tựu bản đồ học đáng chú ý nhất là các tập bản đồ (Atlat). Atlat đầu tiên của thời kì này là của Abraham Ortelius xuất bản năm 1570 gồm 53 bản đồ in từ các bản khắc bằng đồng, tô màu bằng tay, tham khảo tài liệu của 87 nhà địa lý và bản đồ học.

4. Thời kì tiền tư bản chủ nghĩa (thế kỉ XVII – XVIII)
Trong thời gian này, tuy vẫn tiếp tục tiến hành thêm nhiều chuyến du hành quan trọng, mở rộng đất đai và hiểu biết thêm về địa lý, nhưng ấn tượng sâu sắc đã chuyển sang các phát minh công nghệ, các sự giải thích và lập luận khoa học, các công trình tổng kết, mà kết quả là khởi đầu cách mạng khoa học kĩ thuật lần thứ nhất, tạo tiền đề cho sự nhảy vọt vào thế kỉ XIX. Các dụng cụ nghiên cứu, đo lường như phong vũ biểu, hàn thử biểu, dụng cụ chỉ giờ chính xác, kính viễn vọng, bàn đạc, máy kinh vĩ và phương pháp tam giác đạc giúp cho việc quan sát không gian và vẽ bản đồ chính xác hơn.
Nhà thiên văn học Đức Kepler đưa ra lí thuyết về các quy luật chi phối sự vận động của các hành tinh xung quanh Mặt Trời. Từ đó nhà bác học người Anh Newton đã suy ngẫm và khám phá ra quy luật hấp dẫn trong vũ trụ. Quan điểm của Emmanuel Kant coi “địa lý là sự mô tả theo không gian” đã là hòn đá tảng để khoa học Địa lý trở thành một khoa học độc lập và độc đáo mà các thế hệ về sau sẽ đi sâu và cụ thể hóa. Nhà hàng hải kiêm Địa lý người Anh James Cook mở đầu cho thời kì du hành khoa học, có mục đích và phương pháp rõ ràng chứ không ngẫu hứng và nghiệp dư như các nhà du hành thời Cổ đại và Phục Hưng.
Trong thời kì này có lẽ Hà Lan là nước có nhiều thành tựu nghiên cứu địa lý nhất với công trình “Địa lý đại cương” do Veranius công bố vào năm 1650. Trong công trình này, Veranius lần đầu tiên giải thích bằng lí luận bản chất của địa lý, qua việc xác định đối tượng của địa lý là “lớp vỏ Trái Đất” bao gồm lục địa, đại dương và khí quyển, nghiên cứu trong khung cảnh toàn bộ Trái Đất và theo từng vùng riêng biệt. Quan điểm này đã vượt quá tầm của thời đại và có ảnh hưởng rất lớn đến những nhà địa lý của các nước. Tuy nhiên các bản đồ do Hà Lan sản xuất vẫn còn chứa đựng nhiều điểm sai lầm do chủ yếu vì mục đích thương mại, cần in nhanh, hấp dẫn, sao chép các bản đồ cũ. Trái lại, bản đồ của Pháp mang tính khoa học để phục vụ cho quản lí đất đai, cho tác chiến nên cần chính xác và chi tiết.

5. Thời kì tư bản chủ nghĩa (thế kỉ XIX)
Đặc điểm cơ bản của sự phát triển khoa học địa lý trong thế kỉ XIX là sự hình thành một khoa học địa lý có tính chuyên nghiệp, có đào tạo và tổ chức nghiên cứu rõ ràng và mang tính quốc tế, nhất là vào 30 năm cuối (1870 – 1900). Đặc điểm thứ hai là sự phân ngành ngày càng mạnh khiến cho địa lý không phải là một bộ môn thống nhất và trở thành một hệ thống nhiều bộ môn, làm cho địa lý thống nhất cổ điển ngày càng mất đối tượng nghiên cứu và có nguy cơ tan rã.
Bộ môn địa lý được giảng dạy ngày càng nhiều tại các trường Đại học, vừa đào tạo cán bộ nghiên cứu, vừa đào tạo giáo viên cho các trường phổ thông. Sự phát triển giáo dục và đào tạo địa lý khởi đầu từ Đức, sau đến Pháp và các nước châu Âu khác. Trường Đại học nổi tiếng về địa lý là trường Đại học tổng hợp Berlin mà ở đó Humboldt đã từng giảng dạy và để lại nhiều ấn tượng sâu sắc. Các tạp chí địa lý cũng xuất hiện và xuất bản hàng năm từ 1863.
Việc phục vụ đắc lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội nhất là kinh tế công nghiệp, đòi hỏi sự nghiên cứu sâu và chính xác, do đó nhiều khoa học chuyên ngành mới tách ra từ Địa lý. Đầu tiên là ngành Địa chất do nhu cầu tìm khoáng sản và chất đốt. Sau đó là Khí hậu học, Thổ nhưỡng học, Thực vật học, Động vật học do sự phát triển nông nghiệp và lâm nghiệp theo hướng công nghiệp hóa và sản xuất hàng hóa. Thủy văn học, Địa hình học, Trắc địa – Bản đồ thì giúp ích nhiều cho xây dựng và giao thông liên lạc. Hải dương học phục vụ cho sự đi lại trên biển và nghề cá cũng như việc đặt cáp xuyên đại dương. Và như vậy thì trong thế kỉ XIX, thế mạnh thuộc về các khoa học địa lý tự nhiên, vì thế Địa lý học nói chung được xếp vào khoa học tự nhiên. Địa lý kinh tế hình thành chậm hơn vào thập kỉ cuối của thế kỉ XIX, kích thích việc ra đời của ngành này là sự phân công lao động theo lãnh thổ trong sản xuất hàng hóa tư bản chủ nghĩa, là sự phát triển của Thống kê học và của học thuyết về sự định vị các ngành sản xuất.
Sự phân ngành của địa lý dần dần bộc lộ những nhược điểm, được kiểm nghiệm sau những thất bại khi tiến hành các công trình phát triển kinh tế - xã hội hoặc cải tạo tự nhiên ở quy mô lớn. Do đó xuất hiện xu thế nghiên cứu địa lý tự nhiên tổng hợp mà xuất phát điểm là các ngành nghiên cứu các thành phần tích hợp, chịu ảnh hưởng đồng thời và tương hỗ của nhiều thành phần khác như thực vật và thổ nhưỡng.
Bản đồ học cũng có những bước tiến quyết định trong thế kỉ XIX. Vào cuối thế kỉ XIX hầu như không còn chỗ nào trên Trái Đất mà người ta chưa hiểu biết. Phương pháp đường bình độ đã thay thế cho những nét gạch khi thể hiện độ cao địa hình. Các bản đồ không chỉ mô tả mà thường có nội dung khoa học, thể hiện các mối quan hệ giữa các hiện tượng, có kết quả phân loại và phân vùng. Đức cũng là nước xuất bản nhiều bản đồ và Atlat nhất và các nhà địa lý tiêu biểu cũng là người Đức, trước hết là Humboldt và K.Ritter, tiếp sau là Pháp và Nga. Ở Nga, do đất nước rộng lớn nên xu hướng địa lý tổng hợp sớm phát triển. Tựu chung lại thì trong thế kỉ này có 3 khuynh hướng chính là nghiên cứu vùng, nghiên cứu quan hệ con người – môi trường địa lý và khuynh hướng nghiên cứu cảnh quan. Ba khuynh hướng này bổ sung cho nhau, mỗi khuynh hướng đi sâu vào một khía cạnh của thực tại phân hóa không gian của tự nhiên và xã hội. Chúng phát huy tác dụng mãi cho đến nửa đầu thế kỉ XX.
Lê Thanh Long @ 12:31 20/01/2011
avatar
nguyenvanlap
Phong Tặng
Phong Tặng

Tổng số bài gửi : 421
Join date : 07/12/2010

Xem lý lịch thành viên http://diavinhlong.forumvi.com

Về Đầu Trang Go down

Về Đầu Trang

- Similar topics

 
Permissions in this forum:
Bạn không có quyền trả lời bài viết